//////

BADANIA NAD INTELIGENCJĄ

Badania nad inteligencją mają oczywiste wzajemne powiązania z badania­mi struktury społeczno-zawodowej. Waga tych ostatnich jest dla zrozumienia gospodarki i społeczeństwa Galicji doby autonomicznej szczególna, mimo utrzymującej się od dziesięcioleci znacznej dominacji ludności zatrudnionej w rolnictwie. Niemniej w tym głęboko agrarnym kraju, gdzie jeszcze w roku 1900 rolniczy „warsztat pracy” stanowił w Galicji źródło dochodu dla pra­wie 82 proc. ludności, nawet drobne przesunięcia w zakresie struktury zawo­dowej, a przede wszystkim ich charakter, miały duże znaczenie. Nie wdając się w tej chwili w szczegółowe rozważania, stwierdźmy, że co najmniej od lat osiemdziesiątych XIX wieku dokonał się po raz pierwszy wyłom w rolniczym społeczeństwie galicyjskim na rzecz zawodów nieagramych. Przyczyn było wiele. Schodząc na twardy grunt historii gospodarczej zasygnalizujemy jeden z mechanizmów tego wyłomu. Było o niewątpliwie prokreatywne działanie przemysłu w zakresie przetwórstwa rolniczego, wytwórczości rzemieślniczej, górnictwa (różnych działów, w tym głównie naftowego) oraz hutnictwa. Działanie to było powiązane z adaptacją, ale i rozwojem myśli technicznej, oraz rosnących potrzeb w zakresie zarządzania lokalnego i potrzeb administ­racyjnych całego kraju. Zjawiska te zostały potwierdzone w historiografii na szerszą skalę dopiero w latach siedemdziesiątych naszego stulecia

GOSPODARCZY OBRAZ GALICJI

Podobnie rysuje się obraz dziejów gospodarczych Galicji, jeśli chodzi o zarysy, podręczniki czy syntezy ogólnych dzigów XIX w., obej­mujących całość ziem polskich.Nie wzbogacają również w sposób znaczący obrazu gospodarczego Gali­cji nieliczne zresztą prace historyków polskich poświęcone dziejom Austrii czy ogólnym, w tym głównie politycznym, dziejom Galiqi. Wszystkie one z natury rzeczy nie mogą omijać i nie omijają problemów ekonomicznych, choć w większości wypadków jedynie je sygnalizują. Nie negując oczywiście wagi procesów politycznych, szczególne znaczenie w kontekście problemów ekonomicznych mają kwestie ustrojowe. Należy w związku z tym mocno podkreślić bardzo wysoki poziom i osiągnięcia polskiej nauki historyezno- -prawnęj. Prace te, dotyczące ustroju prawno-politycznego i prawno-adminis­tracyjnego Galicji, często w ramach ustroju Monarchii Habsburskiej, nabie­rają dla nas, historyków gospodarczych, wielkiego znaczenia

WIELKI PRZEMYSŁ

Na zjeździe roz­ważano, czy uda się stworzyć ukraiński wielki przemysł w Galicji, czy po­wstanie ukraiński przemysł naftowy. Zebrani doszli do wniosku, że jedyną realną drogą jest dalszy rozwój kooperacji. Założono „Ukrainśkie towarist- wo sprijania riemiesłu i promysłu u Lwowi”.Zwróćmy uwagę, że termin „ogólnopolski” w zastosowaniu do zjazdu dotyczył terytorium byłego państwa polskiego, a nie narodowości, z tym że rzeczywiste więzy gospodarcze Galicji nie sięgały Kresów Wschodnich, toteż nie były one na zjeździe reprezentowane, natomiast termin „ukraiński” w od­niesieniu do zjazdu 1914 r. oznaczał narodowość uczestników. Gdy chciano podkreślić, że chodzi o mieszkańców Galicji, a nie Wielkiej Ukrainy, nie­które organizacje preferowały stary termin „ruski” (Ruska szczadnycia w Pe- remyszlu, Towaristwo ruskich remisnykiw i promysłowciw „Zaria” u Lwo­wi). Kandydat na członka rzemieślniczej „Zori” musiał wylegitymować się świadectwem chrztu w cerkwi greckokatolickiej, a przecież organizacja nie miała charakteru klerykalnego. Chodziło o zastępczy sprawdzian narodo­wości.

PATRIOTYCZNA SZTUKA

W 1881 r. po raz pierwszy zagrano patriotyczną sztukę Władysława Anczyca Kosciuszko pod Racławicami. W 1898 r. Gabriela Zapolska wystawiła dramat Tamten, w 1899 r. Sybir. Istny wstrząs wywołały sztuki sceniczne Wyspiańskiego. W 1898 r. wystawiona została Warszawianka, w 1899 Lelewel, w 1900 Legion, w 1901 r. Wesele, w 1903 Wyzwolenie, w 1904 Noc listopadowa. Luq’an Rydel zaprezentował w 1905 r. Betlejem Polskie. W 1903 roku wystawiono wreszcie Kordiana Słowackiego (bez sceny w Watykanie). Powodzeniem cieszyły się patriotyczne utwory sceniczne pisarza amatora, majstra ślusarskiego Adama Staszczyka, wystawiane w teatrach ludowych: w 1903 r. Noc w Belwederze, w 1906 Wiara, nadzieja i miłość, w 1908 Bartosz Głowacki. W 1914 r. Stefan Turski wystawił Za wolność ojczyznyObok teatrów zawodowych powstały liczne zespoły amatorskie. Przygo­towywały one nowego, masowego widza.

PIERWSZA PRACA

Pierwsza praca mówiąca o strategii gospodarczej Węgier w przypadku odłączenia się Galicji od Monarchii ukazała się w 1916 roku, a następna po brzeskim traktacie pokojowym. Dopiero wtedy uprzytomniono sobie ewentualne konsekwencje niepodleg­łości Polski. Dostrzeżono, że przyczyni się to do zmiany sytuaqi nie tylko Galicji, ale będzie miało wpływ również na całość państwa dualistycznego same Węgry. Dwa ważniejsze związane z tym problemem artykuły to wydane przez „Magyar Vampolitikai Kózpont” („Węgierska Centrala Poli­tyki Celnej”) nr 34. Memorandum w sprawie interesów gospodarczych Węgier Niepodległego Państwa Polskiego\ oraz opublikowany w „Kózgazdasagi Szemle” („Przegląd Ekonomiczny”) esej pióra Gezy Lengyela pt. Polska sytuacja gospodarcza. Oba artykuły zawierały dane gospodarcze dotyczące Galicji i Królestwa Polskiego oraz wskaźniki charakteryzujące ekonomikę Węgier. W artykułach tych nie znajdujemy daleko idących wniosków, gdyż miały one stanowić jedyne tworzywo — „bazę danych” dla ekonomistów. Kształtująca się nowa Polska niewątpliwie była dla wszystkich wielkim znakiem zapytania. Ekono­miści koncentrowali się głównie na konsekwencjach, jakie spowoduje utrata ropy naftowej — „złota” Galicji Wschodniej.

KAŻDY KATALOG

Każdy katalog może zawierać następne katalogi lub pliki. Jeżeli odwołanie wskazuje na plik tekstowy, to po wybraniu zostanie on otwarty i możesz przeczytać tekst w nim zawarty, jeżeli jest to plik binarny, rozpocznie się ściąganie go na dysk lokalny. Dzisiaj nie powstają już chyba nowe serwery Gophera, choć wiele z nich jednak jeszcze działa. Przy ich pomocy możesz znaleźć wiele informacji i plików. Ciekawy serwer Gophera znajduje się pod adresem gopher.cyf-kr.edu.pl Gopher można przeglądać w trybie tekstowym, istnieje kilka programów, które na to pozwalają, działających w DOS-ie oraz w systemach UNIX. W systemach gra­ficznych można użyć dowolnej przeglądarki WWW. W polu adresu trzeba wpisać adres serwera Gopher – pojawi się menu Gophera. Przeglądanie wygląda podobnie jak prze­glądanie stron WWW.

PROGRAM FTP

Do pracy z protokołem ftp służy program o nazwie ftp. Jest to prosty program działający w trybie tekstowym. Istnieje bardzo wiele programów działających w Windows, prostszych w obsłudze, ale program ftp ma wiele zalet, dla których warto go poznać. Najważniejsze jest to, że istnieją wersje we wszystkich systemach operacyj­nych, które działają tak samo, tak samo są obsługiwane i mają taki sam zestaw poleceń. Są wersje dla DOS-a, wszystkich wersji UNIX-a, w Windows 95 jest on dostarczany razem z systemem. Program ftp stara się być bardzo rozmowny i na ekranie pojawia się cała masa informacji bardziej lub mniej przydatnych.

NIEKTÓRE SERWERY

Odbierasz wtedy korespondencję ze swojego serwera (bo tam ona przychodzi), wysyłać za to możesz przez najbliższy serwer SMTP i trwa to krócej. Niektóre serwery nie pozwalają na wysyłanie poczty, jeżeli nie masz na nim konta – musisz wtedy spróbować z innym. Zapytaj osobę, która zakłada Ci konto pocztowe, jakie masz wpisać adresy ser­werów P0P3 i SMTP. W przypadku kont darmowych adresy te podane są na stronach www, podczas zakładania konta musisz je zapisać. W poczcie elektronicznej można używać specjalnych znaków i skrótów wyra­żających pewne myśli i słowa w sposób humorystyczny.

WSZYSTKIE PROGRAMY

Bardzo głupi numer, jeżeli adresat ma modem 2400 bps), radzą sobie z korespondencją seryjną, potrafią wysyłać listy w formacie HTML, czyli takim formacie, w jakim pisane są stro­ny WWW, w liście takim można korzystać ze wszystkich funkcji, jakie daje język HTML, czyli sterowanie rozkładem i wielkością tekstu na stronie, wstawianie grafiki, wstawianie odwołań do stron WWW (nie radzę tego robić, jeżeli adresat ma terminal tekstowy, bo to się da przeczytać, ale trzeba wzrokiem odfiltrować treść od znaczków formatujących i kolega może się zdenerwować). Wszystkie programy mają podobny sposób obsługi, czyli w podobny sposób pi­sze się list, wysyłają i odbiera.

ZAKUPY PRZEZ INTERNET

Oferta towarów dostępnych za pośrednictwem intemetu jest bardzo rozległa. Wystarczy w dowolnej wyszukiwarce internetowej napisać „zakupy”, a pojawi się długa lista sklepów. Pozostaje więc tylko poprzebierać w ofertach. W większości przy­padków pod nazwą „sklep internetowy” kryje się tylko możliwość złożenia zamówienia przez internet, a cała reszta, czyli dostarczenie towaru i zapłata, odbywa się już w tradycyjny sposób. Nie ma więc żadnego szyfrowania danych i bezpiecznych trans­akcji przy pomocy kart płatniczych, trudno też o potwierdzenie wiarygodności sprze­dawcy, a przecież trzeba podać wiele danych osobowych. Lepiej więc kupować w firmach znanych przynajmniej z nazwy albo tych, które oferują zabezpieczenia pod­czas transakcji.

 

PEŁNIEJSZY OBRAZ PRZEMYSŁU

Wielu autorów, wyso­kiej klasy przedstawicieli inteligencji technicznej, zabierało głos w okresie mię­dzywojennym. Do znanych już autorów doszli nowi, piszący głównie na ła­mach polskiego czasopiśmiennictwa górniczo-hutniczego i naftowego. Po roku 1945, wobec faktycznego odcięcia Polski od jej dawnych głównych złóż naftowych, nie ustało, a nawet wzrosło zainteresowanie dziejami polskiego przemysłu naftowego, przy znacznym udziale wieloletnich badaczy tych zagad­nień, jak np. J. J. Cząstka. Czy aktualny stan prac dojrzał do powstania „wielkiej monografii” przemysłu naftowego doby galicyjskiej? Ocenia to w swojej ostatniej pracy F. Franaszek.Dla pełniejszego obrazu przemysłu naftowego w Galicji ważne są jego aspekty społeczno-ekonomiczne. Sygnalizują je dobrze — jak dotąd — prace ostatnich lat.Od najmłodszej branży ciężkiego przemysłu galicyjskiego przerzućmy się do najstarszego jej reprezentanta na tych obszarach. Jest nim przede wszyst­kim górnictwo i przemysł solny. Górnictwo i przemysł solny XIX wieku, w przeciwieństwie do doskonale przebadanych w tej mierze okresów śre­dniowiecza i epoki nowożytnej, nie stały się dotąd przedmiotem całościowego opracowania (poza pracami obejmującymi tylko wybrane zagadnienia). Gorzej przedstawia się sprawa, jeśli chodzi o górnictwo węgla i hutnictwo.

CO SIĘ ZMIENIŁO NA PRZESTRZENI LAT

Zwróćmy się naprzód ku problemom przemysłu ciężkiego i odwołajmy się przede wszystkim do ujęć w skali makro. W latach 1980 i 1981 w ramach badań, które wcześniej nazwałam „tematycznymi edycjami materiałowymi” podjęto syntetyzujące, ale i krytyczne opracowania państwowych (austriackich) i krajowych (galicyjskich) statystyk, uwzględniając często także „świadectwa naukowe epoki”. Na podstawie tych cennych materiałów powstawały opraco­wania J. Bara, P. Franaszka, A. Burzyńskiego, dotyczące przemysłu cięż­kiego i jego podstawowych gałęzi. Zacznijmy więc od najmłodszego wielkiego przemysłu naftowego (traktując łącznie wydobycie surowca i jego przetwórst­wo). Przemysł ten, będąc w Galicji doby autonomiczną wyrazem rewolucji technicznej i ekonomicznej, częściowo społecznej, wywołał olbrzymi odzew w literaturze epoki (głównie w literaturze technicznej).

WE WSPÓŁCZESNYCH BADANIACH

Stąd też we współczesnych nam badaniach nad przemysłem galicyjskim nie tylko pojęcie — ale co za tym idzie — termin „przemysł” powinien być w podejmowanych badaniach każdorazowo jasno określony. Inaczej wpro­wadzimy bowiem albo znaczne odchylenie od badanej rzeczywistości, albo wręcz fikcję, która jeśli nawet znajdzie pokrycie w terminologii, to nie będzie mieć odzwierciedlenia w konkretnych ówczesnych procesach, a co ważniejsze, w ich skutkach społecznych i ekonomicznych.Jeżeli dodamy do tego nie przebadane dotąd w dostatecznym stopniu rzemiosło galicyjskie, które przez wielu (począwszy od statystyków austriac­kich i galicyjskich) było (przynajmniej w części) zaliczane do przemysłu — to staje się jasne, że kategoryzacja przemysłu galicyjskiego nie jest zadaniem łatwym, szczególnie, co może dziwić, dla okresu autonomn. Nie jest też łatwym zadaniem nakreślić w sposób wyczerpujący bibliografię dotyczącą tych zagadnień. Przy dużym rozdrobnieniu tematycznym, potwierdzony zostaje raz jeszcze i tu — fakt braku bardziej zaawansowanych ujęć całościowych.

OKREŚLONA DZIAŁALNOŚĆ

Nie bez wpływu jednak na ograniczoną przez Bujaka prezentację przemysłu galicyjskiego niewątpliwie pozostawał współczesny mu, niekorzyst­ny stan badań. Ponadto na ujęcia badawcze oddziaływała silniej, silniej niż po upływie dziesięcioleci, ówczesna konkretna „industrialna” rzeczywistość. Po pierwsze, działalność określana przez współczesnych Bujakowi jako „przemysłowa” (łącznie z zaliczanym do niej rzemiosłem) była terminologicz­nie i pojęciowo zagmatwana (vide austriackie statystyki państwowe i krajo­we). Po drugie, struktura branżowa przemysłu — przy najbardziej ogólnym podziale na przemysł lekki i ciężki (ale przy całym bogactwie zawodów nierolniczych, w tym rzemiosła) — krzyżowała się w sposób istotny i bardzo różnicowany z podziałami, które wynikały z dokonujących się procesów przechodzenia w różnych działach i branżach przemysłu od produkcji pre- czy protoindustrialnej do wyraźnie określonych form kapitalistycznych.

SZEROKO ROZUMIANA DZIAŁALNOŚĆ

Szeroko rozumiana działalność rolnicza nie może pozostawiać bowiem na boku dziedzin ściśle z nią związa­nych, ,ik np. sadownictwo, warzywnictwo, ogrodnictwo, leśnictwo, hodowla i gospodarka rybna. Te problemy dla dziąów gospodarczych Galiąi drugiej połowy XIX wieku są w ujęciach globalnych słabo sygnalizowanePoświęcając drugi tom Galicji przede wszystkim problemom przemysłu, Bujak napisał we wstępie (s. I): „Przemysł (…) jest działań gospodarstwa społecznego tak zróżniczkowanym i skomplikowanym, że nawet w Galicji, gdzie jeszcze tak małą odgrywa rolę, wymaga obszernego potraktowania”. Bujak nie był znawcą przemysłu galicyjskiego w takim stopniu, jak rolnictwa, ale był jego gorącym poplecznikiem. Propagował przede wszystkim fabryczny przemysł kapitalistyczny. Była to dla niego najpoważniejsza alternatywa dla pozytywnych przemian w ustroju agrarnym w Galicji i poprawy bytu mas chłopskich. Krytycznie oceniał programy (w tym głównie ziemiańskie) rozwoju drobną wytwórczości przemysłowej z przemysłem ludowym włącznie. W tym względzie miał niezwykłe wyczucie i zrozumienie mechanizmów gospodarczych dających znać o sobie nie tylko w Galiąi, ale i na innych ziemiach po­dzielonego państwa polskiego, w wyniku, skomplikowanych najczęściej, pro­cesów industrializacyjnych.

DLA OKRESU AUTONOMII

Dla okresu autonomii podstawa źródłowa jest znacznie korzystniejsza niż dla okresów wcześnie­jszych i umożliwia badania w skali globalnej, przy istotnym uwzględnieniu struktury przestrzennej i regionalizacji gospodarki rolnej. Jest to bardzo ważne właśnie w wypadku rolnictwa, gdyż ujęda jednostkowe, nawet tak doskonałe, jak studium W. Stysia o Husowie, są już niewystarczające.W tym stanie rzeczy należy zasygnalizować elementy pozytywnego przeło­mu, który się dokonuje w ostatnich latach, rokując nadzieję na dalszy rozwój badań podstawowych zmierzających do opracowania syntetycznego obszaru rolnictwa galicyjskiego doby autonomiczną. Gotowe prace dotyczą ustroju agrarnego: (struktury agrarną wielkiej własności ziemskiej (D. ynenchak), struktury agrarną małej własności ziemskiej (B. Wilpert-Kołkiewicz), pro­dukcji roślinną (P. Franaszek). Jestem daleka od tego, aby sądzić, że zbadanie ustroju agrarnego Galiąi i jej produkąi rolną wypełni to wszystko, co chcielibyśmy wiedzieć o rolnictwie galicyjskim doby autonomiczną. Wy­pełnienie szerszego programu badań wymaga zwielokrotnienia pracy i sys­tematycznego wysiłku większą* grupy badaczy.

WCIĄŻ AKTUALNE POTRZEBY

Czwarty dział I tomu Galicji, wypełniający bez mała dwie trzecie jego objętości, jest poświęcony rolnictwu. Bujak, bardzo dobry historyk rolnictwa polskiego w ogóle, był równie bardzo dobrym znawcą rolnictwa galicyjs­kiego, w tym lat mu współczesnych. Gdy pisał Galicję był już autorem kilku prac o wsi galicyjskiej, był równocześnie żywo zaangażowany w poprawę galicyjskiego gospodarstwa wiejskiego, głównie zaś gospodarstwa chłopskie­go. Zagadnienie rolnictwa galicyjskiego przedstawił więc w swojej syntezie w całym kompleksie składających się nań zagadnień, sięgając od stosunków własnościowych, produkcyjnych po zagadnienia organizacji rolniczych, szkol­nictwa rolniczego i polityki rolnej. Każde z tych zagadnień, a nie wymieni­łam wszystkich, to jeszcze dziś, w obecnym stanie badań, temat na obszerną rozprawę i książkę. Tak więc aktualne wdąż potrzeby badawcze w zakresie rolnictwa galicyjskiego nakazują niejako systematyczne opracowanie poszcze­gólnych walnych problemów tego działu gospodarki.

DLA WCZEŚNIEJSZEGO OKRESU

Jeżeli się go stosuje niejako hasłowo (tak jak zresztą czyni to Bujak), to konkretna praktyka badawcza musi wyodrębnić — z tej szerokiej sfery zjawisk — zagadnienia szczegółowe. W Galicji Bujaka — ze znacznymi elementami nowatorstwa — otrzymaliśmy przede wszystkim zarys struktury społeczno-zawodowej i wyodrębniony w tym problem inteligencji. I to właś­nie bardzo interesujące zagadnienie, ale rozległe badawczo i bardzo trudne ze względów źródłowych i metodycznych — stało się od końca lat siedem­dziesiątych w Polsce przedmiotem intensywnych badań, głównie nad inteli­gencją polską XIX i XX wieku. W ich ramach zarysował się m. in. bardzo ważny problem inteligencji urzędniczą i techniczną. Badania te objęły rów­nież Galiąę. Dla okresu wcześniejszego (przełom XVIII i XIX w.), jak i przełom XIX i XX pionierskie znaczenie miały prace H. Florkowskiej- -Franćcić, J. Gąsowskiego, M. Kulczykowskiego, także S. Grodziskieg,Brzozowskiego. Dla okresu autonomii Galicji duże znaczenie mają roz­poczęte od kilku lat i wciąż kontynuowane prace I. Homoli-Skąpskięj i H. Kramarz oraz zainiąowane w Zakładzie Historii Społeczno-Gospodarczej i Statystyki Instytutu Historii UJ prace nad urzędnikami.

WYRAŹNE STWIERDZENIE

Tym bardziej trzeba wyraźnie stwier­dzić, że nie licząc ekspertyz lokalnych oraz ekspertyz ograniczonych tema­tycznie, ludność Galicji traktowana globalnie — jako całość — nie była w okresie międzywojennym i powojennym przedmiotem wyczerpującej ana­lizy demograficznej. Jeśli chodzi o okres autonomii Galicji, a więc obej­mujący bez mała połowę jej dziejów, ważne osiągnięcia notujemy dopiero w latach 1989—1991. Badania K. Zamorskiego, spełniające współczesne wymogi metodyczne i merytoryczne, nie tylko „odsłoniły” nam niejako obraz ludności Galiqi, ale sprawiły, że zjawiska demograficzne mogą być w przyszłości włączone w analizę jej życia gospodarczego i pogłębić wyniki poznawcze w tym zakresieTrzeci kolejny dział w pierwszym tomie Galicji F. Bujaka jest zatytułowa­ny Społeczeństwo. Nie trzeba udowadniać, jak bardzo zróżnicowane i rozleg­łe obszary kryje w sobie ten termin.